Grape wine (Practical Action Brief)/द्राक्षांची वाईन (व्यावहारिक कृती संक्षिप्त माहिती)

▼हे पान किंवा विभाग बहुधा 'ग्रेप वाईन (प्रॅक्टिकल ॲक्शन ब्रीफ)' मध्ये विलीन केले पाहिजे .

अधिक माहितीसाठी येथील किंवा तेथील चर्चा पान पहा .

द्राक्षांची वाईन ही कदाचित फळांच्या रसापासून बनवलेली सर्वात सामान्य मद्य आहे. उद्योगासाठी या उत्पादनाच्या व्यापारीकरणामुळे, याची प्रक्रिया सुप्रसिद्ध आणि दस्तऐवजीकृत आहे.

द्राक्ष वाइनचे उत्पादन अगदी सरळसोपे असून, ते खूप महागड्या किंवा विशेष उपकरणांच्या गरजेशिवाय लहान प्रमाणावर केले जाऊ शकते. तथापि, यासाठी संबंधित प्रक्रियांची मूलभूत माहिती, उच्च दर्जाचे उत्पादन सुनिश्चित करण्यासाठी आंबवण्याच्या परिस्थितीवर काटेकोर नियंत्रण आणि वाइन खराब करणाऱ्या जीवाणूंमुळे होणारे दूषितीकरण टाळण्यासाठी स्वच्छता व आरोग्यविषयक नियमांचे काटेकोर पालन आवश्यक असते.

मूलतः, वाइन उत्पादनामध्ये खालील मूलभूत टप्प्यांचा समावेश असतो;

• रस काढण्यासाठी द्राक्षे चिरडणे
• अल्कोहोलिक किण्वन
• तळघरात वाइनची मोठ्या प्रमाणात साठवणूक आणि परिपक्वता
• स्पष्टीकरण आणि पॅकेजिंग.

द्राक्षांपासून बनवलेल्या वाइनचे खरे तर दोन वेगळे प्रकार आहेत – रेड वाइन आणि व्हाइट वाइन. या दोन प्रकारांमधील मुख्य फरक म्हणजे कच्चा माल म्हणून वापरल्या जाणाऱ्या द्राक्षांची जात आणि व्हाइट वाइनच्या उत्पादनात द्राक्षांची साल काढली जाते. द्राक्षांमध्ये अनेक रासायनिक संयुगे असतात, जी सर्व वाइनची चव आणि रंग निश्चित करण्यास मदत करतात. टॅनिन हा संयुगांचा एक गट आहे जो वाइनला कडूपणा आणि तुरटपणा देतो. टॅनिन द्राक्षांच्या सालीमध्ये आढळतात, त्यामुळे रेड वाइन व्हाइट वाइनपेक्षा अधिक तुरट असते.

द्राक्षे साखर वाइन यीस्ट उकळलेले पाणी

झाकण असलेली मोठी प्लास्टिकची बादली, थर्मामीटर, एअर लॉकने बंद करता येणारे आंबवण्याचे भांडे, नरसाळे, सायफन ट्यूब, निर्जंतुकीकरण द्रावण (सोडियम मेटाबायसल्फाइट), वाइनच्या बाटल्या आणि कॉर्क, कॉर्किंग मशीन, हायड्रोमीटर (ऐच्छिक).

वाइन बनवताना खालील मूलभूत तत्त्वांचा वापर केला जातो:

• फळांमध्ये असलेली साखर (आणि फळांमध्ये घातलेली कोणतीही साखर) मिश्रणात घातलेल्या यीस्टमुळे आंबवली जाते. फळांच्या सालीवर नैसर्गिक यीस्ट असतात, परंतु सहसा ते स्वतःहून आंबवण्याची प्रक्रिया पार पाडण्यासाठी पुरेसे नसतात.
• जेव्हा यीस्टद्वारे साखरेचे किण्वन होते, तेव्हा तिचे अल्कोहोलमध्ये (इथेनॉल) रूपांतर होते आणि कार्बन डायऑक्साइड वायू बाहेर पडतो. किण्वन प्रक्रिया चालू असताना तुम्हाला एअर लॉकमध्ये कार्बन डायऑक्साइड वायूचे बुडबुडे दिसतील. जेव्हा वायूची निर्मिती पूर्णपणे थांबते, तेव्हा किण्वन प्रक्रिया पूर्ण झाली आहे हे समजावे.
• आंबवण्याची प्रक्रिया ऑक्सिजनशिवाय होणे आवश्यक असते (ही एक अवायुजीवी आंबवण्याची प्रक्रिया आहे). जर आंबवण्याच्या प्रक्रियेदरम्यान ऑक्सिजन आत शिरला, तर अल्कोहोलचे रूपांतर आम्लामध्ये होईल (व्हिनेगर बनवताना हेच घडते, जे एक ॲसेटिक ॲसिड आहे). हवेच्या संपर्कात आल्यामुळे खराब झालेली वाईन खूप आंबट लागू शकते.
• हवेत आणि फळांच्या पृष्ठभागावर मोठ्या प्रमाणात जिवाणू आणि यीस्ट असतात. या सर्वांमुळे वाइन खराब होऊ शकते. आंबवल्या जाणाऱ्या द्राक्षांच्या रसात या जिवाणूंची वाढ होऊ नये, हे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. उपकरणांच्या स्वच्छतेची आणि वैयक्तिक स्वच्छतेची विशेष काळजी घेतली पाहिजे.
• सर्व उपकरणे वापरण्यापूर्वी सोडियम किंवा पोटॅशियम मेटाबायसल्फाइटच्या द्रावणाने निर्जंतुक करणे आवश्यक आहे.

लाल द्राक्षांची वाईन हे १० ते १४% अल्कोहोल असलेले एक फळांचे मद्य आहे, जे द्राक्ष वनस्पतीच्या (Vitis vinifera) फळांपासून बनवले जाते. द्राक्षांचा प्रकार आणि आंबवण्याच्या व परिपक्वतेच्या कालावधीनुसार, याचा रंग फिकट लाल ते गडद लाल असतो. यामध्ये कॅबरनेट सॉव्हिग्नॉन, ग्रेनाश, नेबियोलो, पिनो नॉयर आणि टोरॉन्टेस यांसारख्या द्राक्षांच्या अनेक जाती वापरल्या जातात. लाल वाईनच्या उत्पादनामध्ये द्राक्षांच्या सालींचा समावेश केला जातो, जेणेकरून रंग आणि टॅनिन काढता येतील, जे वाईनच्या चवीला हातभार लावतात.

पांढरी द्राक्ष वाईन हे १० ते १४% अल्कोहोल असलेले एक फळांचे मद्य आहे, जे द्राक्ष वनस्पतीच्या (Vitis vinifera) फळांपासून बनवले जाते. पांढरी वाईन बनवण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या द्राक्षांच्या जातींमध्ये एरेन, शार्डोने, पालोमिनो, सॉव्हिग्नॉन ब्लांक आणि उग्नी ब्लांक यांचा समावेश आहे. पांढऱ्या वाईनचा रंग फिकट पिवळा असतो. आंबवण्याची प्रक्रिया सुरू होण्यापूर्वी द्राक्षांची साल काढली जाते.

दोन्ही प्रकारच्या वाइनसाठी आंबवण्याची प्रक्रिया खूपच सारखी असते:

निरोगी, पिकलेली आणि खराब नसलेली द्राक्षे निवडा. फळांची चव गोड, पिकलेली आणि किंचित आंबट असावी. द्राक्षे पिकली आहेत की नाही हे तपासण्यासाठी, दोन मूठभर द्राक्षे कुस्करून, रस गाळून घ्या आणि तुमच्याकडे रिफ्रॅक्टोमीटर असल्यास त्याच्या साहाय्याने साखरेची पातळी मोजा. एकूण विरघळणाऱ्या साखरेचे प्रमाण सुमारे २२° ब्रिक्स असावे, जे १.०९८२ च्या विशिष्ट गुरुत्वाकर्षणाच्या किंवा ११% संभाव्य अल्कोहोलच्या समतुल्य आहे. द्राक्षे देठांपासून वेगळी करा (देठांमुळे वाइनला कडू चव येते). सडलेली किंवा कच्ची द्राक्षे टाकून द्या. धूळ काढण्यासाठी ती स्वच्छ पाण्याने चांगली धुवा. द्राक्षे कुस्करून रस आणि साल वेगळी करा, ज्याला 'मस्ट' (must) म्हणतात. पारंपरिकरित्या, मोठ्या उघड्या भांड्यांमध्ये अनवाणी पायांनी चालून द्राक्षे कुस्करली जातात. हे अजिबात आरोग्यदायी नाही आणि याची शिफारस केली जात नाही. यासाठी निर्जंतुक केलेले बटाटा कुस्करण्याचे यंत्र किंवा अगदी स्वच्छ हात वापरणे श्रेयस्कर आहे.

वापरण्यापूर्वी सर्व उपकरणे निर्जंतुक करणे आवश्यक आहे. उपकरणे उकळत्या पाण्यात धुवा. आंबवण्याचे भांडे आणि साठवणुकीसाठीच्या बाटल्या स्वच्छ करण्यासाठी सोडियम किंवा पोटॅशियम मेटाबायसल्फाइटच्या द्रावणाचा वापर करा. ४.५ लिटर पाण्यात ३ मोठे चमचे पोटॅशियम मेटाबायसल्फाइट घालून चांगले मिसळा. त्यानंतर, शिल्लक राहिलेले सल्फाइट काढून टाकण्यासाठी बाटल्या उकळलेल्या पाण्याने चांगल्या प्रकारे धुवा.

रेड वाईन

ठेचलेली द्राक्षे सालींसहित एका मोठ्या आंबवण्याच्या भांड्यात, जसे की झाकण असलेल्या प्लास्टिकच्या बादलीत, घाला. झाकण घट्ट बंद करा, एका उबदार खोलीत (२१-२४°से) ठेवा आणि २४ तास ते तीन आठवड्यांपर्यंत आंबवण्यासाठी ठेवा. या सुरुवातीच्या आंबवण्याच्या प्रक्रियेदरम्यान तयार होणारे इथेनॉल, सालींमधून रंगद्रव्य काढण्यास मदत करते. आंबवण्याची प्रक्रिया जितकी जास्त काळ चालेल, तितकी वाईन अधिक गडद होईल.

द्राक्षांची साल काढून टाका आणि अर्धवट आंबलेली वाईन आंबवण्याची प्रक्रिया पूर्ण करण्यासाठी एका वेगळ्या टाकीत स्थानांतरित करा. आंबत असलेल्या द्राक्षाच्या रसात यीस्ट घाला, आंबवण्याच्या भांड्याचे तोंड पाण्याने भरलेल्या एअरलॉकने बंद करा, ते एका उबदार ठिकाणी (२१-२४°से) ठेवा आणि सर्व साखरेचे अल्कोहोलमध्ये रूपांतर होईपर्यंत किंवा वाईनमधील अल्कोहोलचे प्रमाण पुरेसे जास्त होईपर्यंत आंबवण्यासाठी ठेवा. जेव्हा एअरलॉकमधील पाण्यात बुडबुडे येणे थांबते, तेव्हा समजावे की हे घडले आहे. तुम्ही हायड्रोमीटरने वाईनचे विशिष्ट गुरुत्व मोजू शकता. यावरून त्यात असलेल्या अल्कोहोलच्या प्रमाणाचा अंदाज येतो.

पांढरा वाइन

काढलेला द्राक्षांचा रस आंबवण्याच्या बादलीत गाळून घ्या. त्यात वाइन यीस्ट घाला, आंबवण्याचे भांडे बंद करा आणि आंबवण्यासाठी ७ ते १४ दिवस उबदार ठिकाणी (१२-१८°से) ठेवा. कमी तापमान आणि मंद आंबवण्याच्या प्रक्रियेमुळे वाइनला चव देणारे बाष्पशील घटक टिकून राहण्यास मदत होते.

चांगल्या प्रतीची वाईन तयार करण्यासाठी रसातील (मस्ट) आम्लता, साखरेचे प्रमाण आणि तापमान नियंत्रित करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. आम्लतेचे प्रमाण टायट्रेशन किट वापरून मोजता येते. ड्राय रेड वाईनसाठी आदर्श आम्लतेचे प्रमाण प्रति लिटर ६ ते ७ ग्रॅम आणि ड्राय व्हाईट वाईनसाठी प्रति लिटर ६.५ ते ७.५ ग्रॅम असते. जर आम्लता खूप कमी असेल, तर ती अपेक्षित पातळीवर येईपर्यंत टार्टारिक ॲसिड (अतिशय कमी प्रमाणात) घालावे.

लाल आणि पांढऱ्या दोन्ही प्रकारच्या वाइनसाठी साखरेची पातळी सुमारे २२° ब्रिक्स असावी. जर ती यापेक्षा कमी असेल, तर रसात साखरेचा पाक घालून ती वाढवा. एक कप साखर एक-तृतीयांश कप पाण्यात विरघळवून साखरेचा पाक तयार करा. एका पातेल्यात त्याला उकळी आणा आणि लगेचच आचेवरून उतरवा. थंड झाल्यावर, इच्छित ब्रिक्स डिग्री मिळेपर्यंत, एका वेळी एक मोठा चमचा याप्रमाणे थोड्या थोड्या प्रमाणात घाला. साखरेची पातळी कमी करण्यासाठी, मस्ट किंवा रसात फक्त पाणी घालून तो पातळ करा.

यीस्टच्या वाढीसाठी सर्वोत्तम परिस्थिती निर्माण करण्याकरिता रसाचे तापमान समायोजित केले पाहिजे. लाल वाईनसाठी रसाचे आदर्श तापमान सुमारे २२-२४°C आणि पांढऱ्या वाईनसाठी १२-१८°C असते. जर रस यापेक्षा थंड असेल, तर त्याला हलक्या उष्णतेने गरम करा, परंतु उकळू नका, कारण त्याचा वाईनच्या चवीवर परिणाम होतो.

"रॅकिंग" म्हणजे आंबत असलेली वाईन बादलीच्या तळाशी असलेल्या गाळापासून वेगळी करणे. वाईन एका निर्जंतुक केलेल्या आंबवण्याच्या जगमध्ये काढण्यासाठी एका पारदर्शक प्लास्टिक ट्यूबचा वापर करा. बादलीच्या तळाशी असलेल्या गाळाला धक्का लावू नका – गढूळपणा किंवा कचरा नसलेली स्वच्छ वाईन मिळणे महत्त्वाचे आहे. आंबवण्याच्या जगचे तोंड एका निर्जंतुक केलेल्या बुचाने आणि आंबवण्याच्या एअरलॉकने बंद करा. जोपर्यंत एअरलॉकमधून कार्बन डायऑक्साइड वायू बाहेर पडणे थांबत नाही तोपर्यंत आंबवण्यासाठी ठेवा (याचा अर्थ असा की, उपलब्ध असलेली सर्व साखर अल्कोहोलमध्ये रूपांतरित झाली आहे, किंवा यीस्ट नष्ट झाले आहे आणि आंबवण्याची प्रक्रिया पूर्ण झाली आहे).

आंबवण्याची प्रक्रिया पूर्ण झाल्यावर, सायफनच्या साहाय्याने वाइन स्वच्छ, निर्जंतुक केलेल्या बाटल्यांमध्ये भरली जाते. बाटल्या काठोकाठ भरू नका (सुमारे ५ सेंमी जागा मोकळी सोडा), जेणेकरून बाटलीत आंबवण्याची प्रक्रिया झाल्यास त्यासाठी जागा मिळेल. हाताने चालवल्या जाणाऱ्या कॉर्क लावण्याच्या मशीनचा वापर करून बाटलीत कॉर्क लावा.

काही वाईन लगेच पिऊ शकतात, तथापि बहुतेक वाईन काही काळ मुरवल्याने त्यांच्या वैशिष्ट्यपूर्ण चवी आणि सुगंध विकसित होतात. मुरवण्याच्या काळात बूच ओले राहावे म्हणून बाटल्या आडव्या ठेवाव्यात. जर बूच सुकले, तर त्यातून वाईनमध्ये हवा शिरू शकते, ज्यामुळे तिचे ऑक्सिडेशन होऊन ती खराब होते.

प्रवाह आकृती

ड्राय रेड टेबल वाइन

साहित्य (४.५ लिटर वाइनसाठी) ९ किलो पिकलेली लाल द्राक्षे १ कॅम्पडेन टॅब्लेट (किंवा ०.३३ ग्रॅम पोटॅशियम मेटाबायसल्फाइट पावडर) टार्टारिक ऍसिड, आवश्यक असल्यास दाणेदार साखर, आवश्यक असल्यास १ पाकीट वाइन यीस्ट (जसे की प्राइज डी मूस किंवा मॉन्ट्राशेट)

1. द्राक्षांमध्ये साखरेचे प्रमाण २२-२४ टक्के (२२-२४° ब्रिक्स) झाल्यावर त्यांची काढणी करा. धूळ काढण्यासाठी द्राक्षे चांगली धुवा. देठ काढून टाका.
2. पोटॅशियम मेटाबायसल्फाइटच्या द्रावणाने (४.५ लिटर पाण्यात ३ चमचे) सर्व उपकरणे स्वच्छ धुवून निर्जंतुक करा. द्राक्षांचे घड एका नायलॉनच्या गाळणीच्या पिशवीत ठेवा आणि ती पिशवी खाद्य-दर्जाच्या बादलीच्या तळाशी ठेवा. अगदी स्वच्छ हातांनी किंवा बटाटा कुस्करण्याच्या यंत्रासारख्या निर्जंतुक केलेल्या उपकरणाने, पिशवीतील द्राक्षे घट्ट कुस्करून घ्या. कॅम्पडेनची गोळी कुस्करून घ्या (किंवा १ चमचा सल्फाइटचे स्फटिक मोजून घ्या) आणि नायलॉनच्या पिशवीतील रसावर शिंपडा. द्राक्षांच्या सालीवर नैसर्गिकरित्या असू शकणाऱ्या यीस्ट आणि जिवाणूंची वाढ नियंत्रित करण्यासाठी हे केले जाते. बादली मलमलच्या कापडाने झाका आणि एक तास तशीच राहू द्या.
3. रसाचे तापमान मोजा. ते २२-२४°C च्या दरम्यान असावे. बादलीतील रसाचा नमुना घ्या आणि टायट्रेशन किटच्या साहाय्याने आम्लाची पातळी मोजा. जर ती ६-७ ग्रॅम प्रति लिटरच्या दरम्यान नसेल, तर टार्टारिक आम्ल वापरून ती समायोजित करा.
4. मस्टमधील एकूण साखरेची पातळी (° ब्रिक्स किंवा विशिष्ट गुरुत्व) तपासा. ती सुमारे २२° ब्रिक्स (१.०९८२ एसजी) असावी. जर ती यापेक्षा कमी असेल, तर पाण्यात विरघळवलेली थोडी साखर घाला. जर °ब्रिक्स यापेक्षा जास्त असेल, तर योग्य सांद्रता येईपर्यंत मस्टमध्ये उकळलेले पाणी घालून ते पातळ करा.
5. ५०० मिली कोमट (२७-३०°से) पाण्यात यीस्ट विरघळवा आणि बुडबुडे येईपर्यंत तसेच ठेवा (याला १० मिनिटांपेक्षा जास्त वेळ लागू नये). जेव्हा बुडबुडे येऊ लागतील, तेव्हा यीस्टचे द्रावण थेट नायलॉनच्या पिशवीतील रसावर ओता. यीस्ट मिसळण्यासाठी पिशवी काही वेळा वर-खाली हलवा. बादली मलमलच्या कापडाने झाका, उबदार ठिकाणी (२०-२५°से) ठेवा आणि किमान २४ तासांत आंबवण्याची प्रक्रिया सुरू झाली आहे की नाही हे तपासा. तापमान आणि आंबवण्याच्या प्रक्रियेची प्रगती यावर नियमितपणे लक्ष ठेवा. आंबवण्यासाठी योग्य तापमान राखण्याकरिता, आंबवण्याच्या बादलीभोवती ब्लँकेट गुंडाळणे आवश्यक असू शकते. साली नेहमी रसाखाली ठेवा आणि दिवसातून दोनदा मिश्रण ढवळा.
6. एकदा रस पूर्णपणे कोरडा झाला की (किमान ०.५° ब्रिक्स किंवा ०.९९८ एसजी), बादलीतून नायलॉनची गाळणी पिशवी बाहेर काढा आणि त्यात उरलेला द्रव बादलीत पिळून घ्या.
7. बादलीला सैलसर झाकण लावा आणि वाइन २४ तास स्थिर होऊ द्या. गाळ एका निर्जंतुक केलेल्या ४.५ लिटरच्या जगमध्ये ओता आणि भांडे पूर्णपणे भरेपर्यंत त्यात थोडे उकळलेले, थंड केलेले पाणी घाला. त्याला निर्जंतुक केलेले बूच आणि फर्मेंटेशन लॉक लावा. भांड्यात द्राक्षांचा रस किंवा त्याच प्रकारची कोणतीही ड्राय रेड वाइन भरून ठेवा. १० दिवसांनंतर, वाइन दुसऱ्या निर्जंतुक केलेल्या ४.५ लिटरच्या जगमध्ये ओता. त्यातही त्याच प्रकारची ड्राय रेड वाइन भरून ठेवा.
8. सहा महिन्यांनंतर, गाळातून स्वच्छ आणि स्थिरावलेली वाइन सायफनने वेगळी करून स्वच्छ, निर्जंतुक केलेल्या बाटल्यांमध्ये भरा. हाताने लावण्याच्या कॉर्कने बूच लावा.
9. बाटल्या थंड, अंधाऱ्या जागी ठेवा आणि पिण्यापूर्वी किमान सहा महिने थांबा.

१०. रेड वाईन गर आणि सालींसहित आंबवली जाते. हा 'थर' वर येतो, म्हणून तुम्हाला स्वच्छ केलेल्या भांड्याने तो वारंवार खाली दाबणे आवश्यक आहे.

• लहान प्रमाणातील अन्न प्रक्रिया: उपकरणे आणि पद्धतींची निर्देशिका, दुसरी आवृत्ती. आझम-अली, एस, जज, ई, फेलोज, पी आणि बॅटकॉक, एम (२००३) आयटीडीजी पब्लिकेशन्स, लंडन.
• Elaboración de Vino: Proyecto San Martín, A. Puerta, ITDG-Perú/CEPCO, 2000 (स्पॅनिशमध्ये)
• Vino de Frutas: serie procesamiento de alimentos 6, ITDG-Perú, 1998 (स्पॅनिशमध्ये)
• ताडी आणि पाम वाईन, ( व्यावहारिक कृती तांत्रिक संक्षिप्त माहिती )
• घरी वाइन बनवणे http://www.homewinemaking.co.uk/

ही उपकरण पुरवठादारांची निवडक यादी आहे आणि याचा अर्थ प्रॅक्टिकल ॲक्शनने त्यांना मान्यता दिली आहे असा होत नाही.

मद्यनिर्मिती उपकरणांचे सामान्य पुरवठादार

यंग्स होम ब्रू - मद्यनिर्मिती उपकरणांचे घाऊक पुरवठादार. क्रॉस स्ट्रीट, ब्रॅडली बिल्स्टन. वेस्ट मिडलँड्स WV14 8DL. युनायटेड किंगडम. दूरध्वनी: + 44 (0) 1902 353352 फॅक्स: + 44 (0) 1902 354852 ईमेल: enquiries@youngshomebrew.co.uk http://www.youngshomebrew.co.uk/

EasyBrew 4 Enterprise Park 86 Parsonage Barn Lane Ringwood Hampshire BH24 1PZ Tel: 01425 479972 Fax: 01425 479972 Email: info@easybrew.co.uk Web Site: www.easybrew.co.uk

ब्रू इट युवरसेल्फ युनिट ४ पार्कसाईड, पॉटर्स वे, टेम्पल फार्म, साउथेंड ऑन सी, एसेक्स. SS2 5SJ. दूरध्वनी: +44 (0) 1702 614422 ईमेल: orders@esuasion.co.ukhttp://www.brew-it-yourself.co.uk/

रिफ्रॅक्टोमीटर आणि पीएच मीटर

फिशर सायंटिफिक यूके लिमिटेड बिशप मेडो रोड लॉबोरो LE11 5RG यूके दूरध्वनी: +44 1509 231166 फॅक्स: +44 1509 231893 ईमेल: fisher@fisher.co.uk वेब: www.fisher.co.uk

इंटरनॅशनल रायपनिंग कंपनी 1185 प्निअरिज रोड नॉरफोक व्हर्जिनिया 23502-2095 यूएसए दूरध्वनी: +1 757 855 3094 फॅक्स: +1 757 855 4155 ईमेल: info@QAsupplies.com वेब: www.qasupplies.com

गार्डनर्स कॉर्पोरेशन १५८ गोल्फ लिंक्स नवी दिल्ली ११०००३ भारत दूरध्वनी: +९१ ११ २३३४४२८७/२३३६३६४० फॅक्स: +९१ ११ २३७१७१७९

प्रॅक्टिकल ॲक्शन, शुमाकर सेंटर फॉर टेक्नॉलॉजी अँड डेव्हलपमेंट, बर्टन-ऑन-डन्समोर रग्बी, वॉरविकशायर, CV23 9QZ, युनायटेड किंगडम. दूरध्वनी: +44 (0)1926 634400 फॅक्स: +44 (0)1926 634401 ईमेल: inforserv@practicalaction.org.uk वेबसाइट: http://www.practicalaction.org/

हा दस्तऐवज मार्च २००८ मध्ये डॉ. एस. आझम अली यांनी 'प्रॅक्टिकल अॅक्शन'साठी तयार केला होता. डॉ. एस. आझम-अली हे अन्न प्रक्रिया आणि पोषण क्षेत्रातील सल्लागार असून, त्यांना विकसनशील देशांमधील लहान-मोठ्या प्रक्रिया करणाऱ्यांसोबत काम करण्याचा १५ वर्षांहून अधिक अनुभव आहे.